Türkmenistan

MENU
Türkmenistan

Resmi Adı: Türkmenistan Cumhuriyeti
Başkenti: Aşkabat
Nüfusu: 6,8 milyon (tahmini)
Yüzölçümü: 488.100 km2
Konuşulan Diller: Türkmence, Rusça
Para Birimi: Manat
GSMH (Dolar olarak): 24,5 milyar Dolar/ Kişi Başı: 4,900 (2012)
Etnik Yapı: Türkmen: % 94, Özbek: % 2, Rus: % 1.8, Kazak: % 1, Diğer: % 1.2
Önemli Siyasi Partiler: Türkmenistan Demokratik Partisi

Üyesi Olduğu Uluslararası Kuruluşlar

  • ADB
  • CIS
  • EAPC
  • CCC
  • EBRD
  • ECE
  • ECO
  • EKTO (Uzakdoğu Ülkeleri Ekonomik İşbirliği Özel Organizasyonu)
  • ESCAP
  • FAO
  • IMF (26.1.1992)
  • IBRD
  • ICAO
  • ICRME
  • IDB
  • ILO
  • IMO
  • INTELSAT (kullanıcı)
  • Interpol
  • IOC
  • ISO
  • ITU
  • NACC
  • OIC
  • OSCE
  • PFP
  • UNCTAD
  • UNESCO
  • UNIDO
  • UNWTO
  • UPU
  • WHO
  • WMO
  • WIPO
  • WFTU
  • WCO

Büyük Şehirleri
Daşoğuz, Türkmenabat, Mary

İklimi
Subtropikal-çöl

İnternet Alan Adı
.tm

Telefon Kodu
+993

Resmi Tatiller ve Bayramlar

  • 1 Ocak Yeni Yıl
  • 12 Ocak Şehitleri ve Ataları Anma Günü
  • 19 Şubat Bayrak Bayramı
  • 8 Mart Kadınlar Günü
  • 9 Mayıs Zafer Bayramı
  • 18 Mayıs Anayasa Günü
  • 6 Ekim - 1948 Depremi Anma Günü
  • 27-28 Ekim Bağımsızlık Bayramı
  • 12 Aralık Tarafsızlık Bayramı
  • Ramazan Bayramı (1 gün)
  • Kurban Bayramı (3 gün)

Coğrafi Konum
Türkmenistan Cumhuriyeti Orta Asya'nın güneybatısında yer almaktadır. Kuzeyde ve doğuda Kazakistan ve Özbekistan ile güneyde Afganistan ve İran ile komşudur. Batısında Hazar Denizi bulunan ülkenin okyanusa çıkışı yoktur. Ülkenin 491,200 km²'lik yüzölçümü düzlükler, vahalar ve dağlık alanlarla kaplıdır. % 80'i geniş düzlüklerle kaplı olan Türkmenistan'da Karakum Çölü 350,000 km²'lik alanı kaplamaktadır.

İklim

Türkmenistan'da günlük ve yıllık dalgalanmalarla değişen kıtasal kuru bir iklim tipi hüküm sürmektedir. Ülkenin ortalama sıcaklığı kuzeyde +11°C, güneyde +17 °C civarındadır. Ocak ayı ortalama sıcaklığı +4 °C; kuzeydoğuda -6 °C, güneydoğuda +5°C olarak bölgelere göre değişmektedir.

Yaz aylarında hava kuru ve sıcaktır. Sıcaklık +35°C'yi bulurken, ülkenin güneydoğusunda bulunan Karakum Çölü'nde ise +50°C'nin üstüne çıkabilmektedir.

Nüfus
2007 verilerine göre ülkede yaklaşık 5 milyon kişi yaşamaktadır. 2011 tahmini verileri ise bu rakamı 6,8 milyon kişi olarak göstermektedir. Türkmenistan'da nüfusun % 46,3'ü köylerde yaşarken, % 53,7'si şehirlerde ikamet etmektedir.

Ülkede çalışan nüfus, toplam nüfusun % 56'sını, çalışabilir yaşın altında olanlar ise % 40'ını oluşturmaktadır.

Türkmenistan'da çok uluslu bir yapı vardır. Türkmen nüfusu toplam nüfustaki payı son yıllarda hızla artmıştır. Günümüzde, nüfusun % 94,7'si Türkmenlerden oluştururken. Nüfusun kalan kısmını Ruslar, Özbekler, Kazaklar, Ermeniler, Azeriler, Tatarlar, Persler ve Uygurlular oluşturmaktadır. Son yıllarda nüfus artış hızı yavaşlamasına rağmen genel itibariyle nüfusu hızlı artan bir ülkedir. 2001 yılında yapılan nüfus sayımına göre ailedeki ortalama kişi sayısı 5,3'tür. Ailelerin % 29'unda kişi sayısı 7 kişiyi aşmaktadır.

Türkmenistan halkının % 89'u Müslüman'dır. Sünni ve Hanefi Müslümanlar nüfusun çoğunluğunu oluştururken, ülkede İran'dan gelen az sayıda Şii vatandaş da bulunmaktadır.

Ülkenin resmi dili Türkmencedir. Türkmence, Türk dillerinin Oğuz grubuna bağlıdır. Yazı dilinde Latin alfabesi kullanılmaktadır. Kiril alfabesi kullanımı 1993 yılında sonlandırılmıştır. Ülkede Rusça ve Özbekçenin de yaygın olarak kullanıldığı görülmektedir.

İdari Bölümler
Ülke idari açıdan 5 vilayete ayrılmıştır: Ahal, Balkan, Mary, Daşoğuz ve Lebap. Bunların dışında kalan Aşkabat ülkenin başkentidir. Ayrı bir yönetim alanı vardır. Vilayetler bölümlere ve şehirlere ayrılırlar. Hepsinin bir yöneticisi bulunmaktadır.

Başkent Aşkabat ülkenin orta kısmında, Kopet Dağlarının eteğinde yer almaktadır. Nüfusu yaklaşık 1,031,992 kişi olan şehrin deniz seviyesinden yüksekliği 200 metredir. Şehrin kuzeyinden Karakum kanalı geçmektedir. Aşkabat aynı zamanda önemli bir sanat ve endüstri merkezidir. Şehirde geleneksel mimari eserler, üniversiteler, kültür merkezleri ve çok sayıda müze bulunmaktadır.

6 Ekim 1948'de meydana gelen şiddetli depremde Aşkabat'ta 176 bin kişi hayatını kaybetmiştir. Nüfusunun yaklaşık % 90'ını kaybeden şehir, neredeyse yerle bir olmuş ve yeniden inşa edilmiştir.

Devlet Yönetimi
27 Ekim 1991 tarihinde bağımsızlığın ilan edilmesinin ardından, Mayıs 1992'de Türkmenistan Cumhuriyeti Anayasası kabul edilmiş ve yapılan seçimle Saparmurat Niyazov Devlet Başkanı seçilmiştir. 1999 yılının Aralık ayında Halk Maslahatı'nın aldığı bir kararla başkanlığı süresiz olarak onaylanmıştır. 21 Aralık 2006'daki vefatına dek ülkenin devlet başkanlığını yapan Saparmurat Niyazov soyadını, “tüm Türkmenlerin lideri” anlamına gelen “Türkmenbaşı” olarak değiştirmiştir. Türkmenbaşı'nın ölümünün ardından devlet başkanlığı görevini Gurbanguli Berdimuhammedov devralmış ve Şubat 2007'de yapılan seçimlerde oyların % 89'unu alarak devlet başkanı olmuştur.

Türkmenistan anayasaya göre demokratik bir hukuk devletidir. Devletin ve parlamentonun başı ülkenin cumhurbaşkanıdır. 5 yılda bir yapılan seçimlerle belirlenmektedir. Ülkede en yüksek yargı organı Yüksek Mahkeme'dir.

Yaşlılar Konseyi olarak da anılan Halk Maslahatı, bölgesel yöneticilerden oluşan üyelerden meydana gelmektedir. Daha önce; ülke programı, anayasal değişiklikler, referandum ve seçim düzenleme gibi görevleri olan Halk Maslahatı, 2008 Ağustosunda son kez toplanmıştır. Yetkisi değiştirilen konseye, "danışma organı" statüsü verilmiştir.

Ülkede yasama organı meclistir. Milletvekilleri 5 yılda bir yapılan seçimle belirlenmektedir. Meclisin kanun yapma görevi vardır.

Ekonomik Durum
Geniş düz alanlarla çevrili ülkenin en önemli gelir kaynağı tarımdır. Tarım alanlarının yaklaşık yarısına pamuk ekilmektedir. Fakat son zamanlarda ürünün azalmasından dolayı pamuk ihracat hacminde % 50 azalma görülmüştür. Ülkenin diğer bir önemli gelir kaynağı gazdır.

Ülkenin en önemli yer altı zenginliği doğal gazdır. Çıkan gazın yüzde 80'i yurtdışına gönderilmektedir. Rusya ve İran başlıca ithalatçılar arasındadır. Orta Asya ülkeleri içinde en fazla doğalgaz rezervine sahip ülkedir. Türkmenistan 2008 yılında, doğalgaz rezervlerinin saptanması konusunda İngiliz Gaffney, Cline & Assocites şirketini görevlendirmiş, bunun üzerine yapılan araştırma sonucunda; Güney Yolöten-Osman yatağının dünyada dördüncü büyük rezerve sahip olduğu saptanmıştır. Türkmenistan'ın tespit edilmiş 2,9 milyon m³ doğalgaz rezervi bulunmaktadır. Bu rezervle Türkmenistan dünyada dördüncü ve Orta Asya ülkeleri arasında ilk sırada bulunmaktadır.

Gaz ve petrol çıkarımı ülkenin ihracatta en önemli kazanç alanıdır. Enerji kaynaklarının dağıtımı için ağırlıklı olarak Sovyet zamanında yapılan "Orta Asya-Merkez" boru hattı kullanılmaktadır. Afganistan, Çin, Hindistan ve başka ülkelerde de proje aşamasında olan boru hatları bulunmaktadır.

İhracatta en önemli yeri gaz, petrol, petrol ürünleri, pamuk ve halıcılık oluşturmaktadır. 2008 yılı ihracat hacmi yaklaşık 15,4 Milyar Dolardır. İhracatta ilk sıralarda Çin Halk Cumhuriyeti ( % 9), Türkiye ( % 3,3), Birleşik Arap Emirlikleri ( % 2,3) ve Afganistan ( % 2,0).

Ülkenin ithal ürünlerinin başında ise makine ve ekipmanları, kömür, kimya malzemeleri, ilaç ve gıda ürünleri gelmektedir. 2010 yılı ithalatı yaklaşık 10,1 Milyar Dolar değerinde olmuştur. İthalat yapılan ülkelerin başında Türkiye (,1), Rusya ( % 9,5), Çin Halk Cumhuriyeti ( % 6,9), Birleşik Arap Emirlikleri ( % 5,8)gelmektedir.

Eğitim
Sovyetler Birliği'nin dağılmasının ardından bağımsızlığını ilan eden Türkmenistan'da, pek çok alanda olduğu gibi eğitimde oldukça radikal kararlar alınmıştır. İlköğretim eğitimi 10 yıldan 9'a, yüksekokul eğitimi ise 2 yıla indirilmiş, okullarda yabancı dil, sanat ve beden eğitimi dersleri kaldırılmıştır. Türkmenbaşı'nın yönetimi süresince uygulanan bu sistem, diğer dünya devletlerinin eğitim sistemiyle örtüşmediğinden ciddi problemler yaşanmıştır. Yapılan köklü değişikliklerden biri de üniversitelerde sadece Türkmen dilinde eğitim yapılması olmuş, bu karar sonucunda da, bu dilde yetkin olmayan öğretim görevlileri ve öğrenciler okullardan ayrılmak zorunda kalmışlardır.

Ayrıca 1993'den sonra ülke sınırlarının dışında alınan diplomalar geçersiz kabul edilmiş ve yurt dışında alınan diplomalarla devlet görevinde bulunanların, görevden çıkarılması istenmiştir.

Ülkenin eğitim sistemine darbe vuran uygulamalardan bir diğeri de gerekli alt yapı çalışmaları yapılmadan Latin alfabesine geçilmesi olmuştur. 1993 yılında Kiril'den Latin alfabesine geçildiğinde gerekli ders kitaplarının basımı tamamlanmamış olduğundan eğitim aksamıştır.

Mart 2007'de, yeni Cumhurbaşkanı Gurbanguli Berdimuhammedov pek çok alanda olduğu gibi eğitim alanında da reformlar yapılacağını açıklamış, Türkmenistan eğitim sisteminin dünya standartlarında düzenleneceğini söylemiştir. Bu çerçevede, Türkmenbaşı tarafından kapatılan Türkmenistan İlimler Akademisi 2007-2008 öğretim yılında tekrar açılmış, zorunlu eğitim 10 yıla çıkartılırken yükseköğrenim süresi 5-6 yıl olarak belirlenmiştir. Eğitim ve öğretimin yeniden yapılandırılması için bütçeden gerekli kaynakların aktarılacağı açıklanmıştır.

Günümüzde, Türkmenistan’ın önde gelen yükseköğretim kurumları arasında Magtymguly Devlet Üniversitesi ve Türkmenistan Bilimler Akademisi, Türkmen-Türk Üniversitesi, Tıp Enstitüsü, Ziraat Üniversitesi, Beden Eğitimi Enstitüsü, Politika Enstitüsü bulunmaktadır.

Dış İlişkiler
Sovyetler Birliği'nin dağılmasının ardından bağımsızlığına kavuşan Türkmenistan, ilk yıllarda dışa kapalı bir politika izlemiştir. Bu alandaki en önemli girişimi 2 Mart 1992'de Birleşmiş Milletlere katılmasıdır. Aralık 1995'te BM’nin kuruluşunun 50. yıldönümü toplantısında Türkmenistan'ın Daimi Tarafsızlık Statüsü, 185 ülkenin oyuyla kabul edilmiştir. Bu statüyle, Türkmenistan, daimi tarafsızlığı iç ve dış politikasının temel prensibi olarak benimsemiştir.

Son yıllarda dış ilişkilerinde hızlı ivmeler yaşanan Türkmenistan, başta Rusya olmak üzere BDT ülkeleri, Çin, ABD ve Avrupa Birliği ile iş birliği içindedir.

Ülkenin sahip olduğu gaz potansiyeli, dış ilişkilerinde belirleyici rol oynamaktadır. Türkmenistan, Rusya ve Kazakistan Hazar Denizi kıyısı boyunca uzanacak gaz hattının inşası konusunda 20 Aralık 2007`de Moskova'da bir anlaşma imzalanmıştır. Bu yeni hatla Türkmen gazının, Hazar Denizi doğu sahili boyunca uzanması ve Rusya'nın ana hattına akması planlanmaktadır.

Türkmenistan ile çeşitli sektörlerde işbirliği yapan Çin, bu ülkede başta petrol gaz olmak üzere demiryolu, telekomünikasyon, kimya, tekstil ve inşaat sektörlerinde işbirliği yapmaktadır. 2007 yılında iki ülke arasında karşılıklı ziyaretler gerçekleştirilmiş ve Türkmenistan, Özbekistan, Kazakistan, Çin sınırından geçecek Türkmenistan-Çin doğal gaz boru hattı inşaatına başlanılmıştır. Söz konusu boru hattının devreye girmesiyle Çin’e yılda 40 milyar metreküp doğalgaz aktarılacaktır.

2007 yılında Şanghay İşbirliği Örgütü'ne çağrılan Türkmenistan, bu örgütte gözlemci statüsünde yer almaktadır.

Avrupa Birliği ile ilişkiler Türkmenistan'ın dış politikasında önemli bir yer tutmaktadır. 2007 yılında Brüksel'e resmi ziyaret gerçekleştiren Devlet Başkanı Gurbanguli Berdimuhammedov, Avrupa Birliği'nin Türkmenistan'ın dış stratejisinde kilit öneme sahip olduğu belirterek özellikle enerji alanında görüşmeler yapmıştır.

Türkmenistan, Sovyetler Birliği döneminden kalan borçların Rusya tarafından ödenmediği gerekçesiyle 2005 yılında Bağımsız Devletler Topluluğu üyeliğinden ayrılmış, gözlemci statüsüyle toplantılara katılmaya devam etmiştir.

Türkmenistan-Türkiye İlişkileri
Türkiye, Türkmenistan'ın bağımsızlığını tanıyan ilk ülke olmuştur. 1992 yılında imzalanmış olan "Türkmenistan ile Türkiye Arasında Yatırımların Karşılıklı Teşvik Edilmesi ve Korunması" sözleşmesi ile başlayan iki ülke arasındaki ilişkiler her yıl biraz daha gelişmiştir.

2007'nin ilk 9 ayı itibariyle Türkiye ve Türkmenistan arasındaki ticaret hacmi 528 milyon dolara ulaşmıştır. 2011 yılında ise yaklaşık 1,9 milyar Dolar’a yükselen ikili ticaret hacmimiz, 2012 yılında 3,5 milyar Dolar olarak gerçekleşmiştir. Türkmenistan, Orta Asya'da en fazla Türk yatırımının gerçekleştiği ikinci ülkedir.

Türk işadamları, bağımsızlığın kazanıldığı ilk günlerden bu yana, Türkmenistan’ın kalkınmasına katkı sağlamaktadır. Türkmenistan'da 600 civarında Türk firması kayıtlıdır. Türkmenistan, son yıllarda Türk müteahhitlik firmalarının Orta Asya’da en çok proje üstlendikleri ülke konumuna gelmiştir. Firmalarımız Türkmenistan’ın bağımsızlığından bugüne kadar ülkede 34 milyar Dolar’ın üzerinde taahhüt işi üstlenmiştir. Türk firmalarının inşaat sektörü haricinde yoğun faaliyet gösterdikleri bir başka alan da tekstil sektörüdür. Özellikle Türk tekstilcilerinin girişimcileri Türkmenistan ekonomisini olumlu etkilemektedir. Açılan işletmeler sayesinde, ülkenin kırsal kesimlerinde iş imkanları artmıştır.

Ülkede inşaat alanında, Türk müteahhitlerin başarılı çalışmaları mevcuttur. Havaalanından Cumhurbaşkanlığı Sarayı’na kadar 350'den fazla proje gerçekleştiren Türk inşaatçıları, özellikle başkentin yeniden inşa edilmesinde aktif rol üstlenmişlerdir. Hazar kıyısında bulunan Avaza'nın devlet tarafından turizm bölgesi ilan edilmesi iki ülke arasındaki iş ilişkilerinin inşaat ve turizm alanında daha da gelişmesine imkân sağlamaktadır.

İki ülke arasındaki ilişkilerde gaz önemli rol oynamaktadır.1998 yılında Türkiye ve Türkmenistan arasında imzalanan anlaşma ile Trans-Hazar Doğalgaz Boru Hattı Projesi onaylanmıştır. Bu proje ile bölgede enerji güvenliği ve Avrupa'ya gaz akımı amaçlanmıştır. Fakat daha sonra Hazar'ın statü sorunu ve Türkmenistan-Kazakistan-Rusya Doğalgaz Boru Hattı'nın 2007'de yürürlüğe girmesiyle Trans-Hazar hattı proje aşamasında kalmıştır.

Bölgedeki diğer önemli proje ise Nabucco'dur. 2002 yılında BOTAŞ'ın çalışmalarına başladığı projede, hattın Türkiye-Bulgaristan-Romanya-Macaristan-Avusturya güzergâhında inşa edilmesi planlanmaktadır. Mevcut şartlarda, Azerbaycan Şalı Deniz, Türkmenistan ve diğer Trans-Hazar kaynaklarıyla İran gazının taşınması öngörülmektedir.

İki ülke arasında eğitim alanındaki işbirliği de oldukça gelişmiştir. Bugün Türkiye’de üç binden fazla Türkmen öğrenci Türkiye Cumhuriyeti Devleti tarafından sağlanan burslar yardımıyla ya da kendi imkânlarıyla eğitim görmektedir. Türkmenistan'da çeşitli vakıflara ait çok sayıda Türk Okulu faaliyet göstermektedir. Uluslararası Türkmen-Türk Üniversitesi de 1994 yılından bu yana eğitim vermektedir.

Türkmenistan'ın Türkiye'de Ankara Büyükelçiliği ile İstanbul Başkonsolosluğu ve İzmir Fahri Konsolosluğu bulunurken, Türkiye Türkmenistan’da Aşkabat Büyükelçiliği ile temsil edilmektedir.