Özbekistan

MENU
Özbekistan

Resmi Adı: Özbekistan Cumhuriyeti
Başkenti: Taşkent
Nüfus: 29.559.000
Yüzölçümü: 447,400 km²
Devlet Başkanı: İslam Abduganiyeviç Karimov
Başbakan: Şavkat Miromonoviç Mirziyayev
Dışişleri Bakanı: Abdulaziz Kamilov
Konuşulan Diller: Özbekçe (Resmi), Karakalpakça, Rusça
Para Birimi: Sum
GSMH: 45,4 Milyar ABD Doları
Etnik Yapı: % 80 Özbek, % 5,5 Rus, % 5 Tacik, % 3 Kazak, % 6,5 Diğer

Önemli Siyasi Partiler

  • Özbekistan Liberal Demokratik Partisi
  • Özbekistan Halk Demokratik Partisi
  • Özbekistan Milli Kalkınma Partisi
  • Adalet Sosyal Demokratik Parti
  • Özbekistan Ekoloji Hareketi

Üyesi Olduğu Uluslararası Kuruluşlar

  • BM
  • ŞİÖ
  • BDT
  • AGİT
  • EBRD
  • ADB
  • IMF
  • FAO
  • İKÖ
  • EİT
  • Dünya Bankası

Büyük Şehirleri
Semerkant, Buhara, Fergana

İklimi
Karasal

İnternet Alan Adı
uz

Telefon Kodu
+998

Resmi Tatiller ve Bayramlar

  • 1 Ocak Yeni Yıl
  • 14 Ocak Vatan Himayecileri Günü
  • 8 Mart Kadınlar Günü
  • 21 Mart Nevruz Bayramı
  • 9 Mayıs Hatıra ve Saygı Günü
  • 1 Eylül Bağımsızlık Bayramı
  • 1 Ekim Öğretmenler Günü
  • 8 Aralık Anayasa Günü
  • Ramazan ve Kurban Bayramlarının ilk günü

Coğrafi Konum
Denize kıyısı olmayan Özbekistan Orta Asya'da yer almaktadır. Özbekistan kuzeyde ve batıda Kazakistan, güneyde Türkmenistan ve Afganistan, doğuda ise Tacikistan ve Kırgızistan ile komşudur. Özbekistan nehirlerle çevrelenmiştir. Bunlarında en büyüğü Aral'dır. Ülkenin yüzölçümü 447,400 km²'dir ve kilometrekare başına 60 kişi düşmektedir. Ülkenin üçte ikisi bozkır ve kurak alanlardan oluşmaktadır. Altın ve doğalgaz rezervleriyle ünlü Kızılkum Çölü ülke sınırları içindedir.

Nüfus
2011 yılında yapılan sayımlara göre Özbekistan'ın nüfusu yaklaşık 29,123,400 kişidir. 2013 yılı tahmini nüfus verileri ise 29,993,500 kişidir. Özbekistan’da ortalama yaşam süresi 63,7 yıldır. Ülkenin nüfusu 1939'dan sonra 5 kat artmıştır. Bunun nedeni olarak, doğum oranının ölüm oranından 4 kat fazla olması gösterilmektedir.

Ülkede nüfusunun % 80'ini Özbekler, 'unu diğer Orta Asya ülke vatandaşları, (% 5 Tacik, % 3 Kazak, % 2,5 Karakalpaklar, % 1 Kırgızlar) % 5,5'ini Ruslar, % 1,5'i Tatarlar, geri kalanı ise Ukraynalılar ve Yahudiler oluşturmaktadır.

Resmi dil Özbekçedir ve nüfusun % 74'ü bu dili konuşmaktadır. Özbekçe Türk dillerinden Uygur grubuna aittir. 2002 yılından itibaren Kiril alfabesinden Latin alfabesine geçilmiştir. Fakat Kiril alfabesi de yaygın olarak kullanılmaktadır. Nüfusun büyük çoğunluğu Rusça bilmekte ve konuşmaktadır.

Özbekistan nüfusunun % 88'i Müslüman, % 9'u ise Ortodoks'tur. Nüfusun geri kalan kısmını ise Budistler oluşturmaktadır. Ülkede yaşayanların % 37'si şehirlerde, % 63'ü köylerde ikamet etmektedir.

İdari Bölümler
Özbekistan Andican, Buhara, Fergana, Cizzak, Harezm, Namangan, Nevai, Kaşkaderya, Semerkant, Sirderya, Surhanderya, Taşkent olmak üzere 12 bölgeye ayrılmıştır.

Ülkenin doğusunda yer alan Taşkent kenti Özbekistan'ın başkentidir. Vahada yer alan Taşkent, Çirçik nehrince çevrelenmektedir. 2008 verilerine göre şehrin nüfusu 2,200,000’dir. Başkent gerçek anlamda bir bilim ve kültür merkezidir. Arkeolojik eserler bakımından da oldukça zengindir. Bu anlamda sadece başkent değil tüm ülke 1991'den itibaren büyük bir değişime uğramıştır. Taşkent parkları müzeleri, binaları ile hızla değişen ve gelişen büyük bir şehir halini almıştır. Şehirde yeni binaların inşası sürerken, şehrin tarihi görüntüsünün korunmasına da önem verilmektedir.

Özerk bir Cumhuriyet olan Karakalpakya ya da diğer bir deyişle Karakalpakistan Özbekistan'ın kuzey batısında yer almaktadır. Karakalpakya Özerk Bölgesi'nin kendi devlet sembolü, marşı, arması, bayrağı, anayasası ve hükümeti bulunmaktadır. Başkenti Nukus şehridir. Cumhuriyet 12 şehir ve 14 kent tipi yerden oluşmuştur. Nüfusu Karakalpaklar, Özbekler ve Kazaklar oluştururken, bu bölgede yaklaşık iki milyon insan yaşamaktadır.

Diğer büyük şehirleri arasında Semerkant, Buhara, Nukus, Hiva ve Kokard gelmektedir.

Devlet Yönetimi
Anayasasına göre Özbekistan, çağdaş hukuk kuralları çerçevesinde demokratik bir devlettir. Yönetim şekli başkanlık tipi cumhuriyettir. Devletin başı devlet başkanıdır. Devletin bugünkü başkanı İslam Karimov, SSCB'nin dağılmasının ardından, 1991'de yapılan seçimle görevine gelmiş, daha sonra yapılan referandum sonucunda görev süresi uzatılmış ve son olarak 2007 seçimlerinde de oyların % 88'ini alarak tekrar devlet başkanı olmuştur. Yasama organı Yüksek Meclistir. Başbakan ve Bakanlar Kurulu parlamentonun da onayıyla devlet başkanı tarafından tayin edilmektedir. Yargı sistemi Anayasa Mahkemesi, Üst Mahkeme, Yüksek Ekonomi Enstitüsü, Karakalpak Yüksek Mahkemesi, Yerel Mahkemeler ve Taşkent Şehir Mahkemesi'nden oluşmaktadır.

Ekonomik Durum
Bağımsızlık sonrasında serbest piyasa ekonomisi modelini kendisine hedef olarak seçen Özbekistan, merkezi planlamadan piyasa ekonomisine geçiş sürecinde üretimde verimsiz kaynak kullanımı, döviz darboğazı, bağımlı ticari yapı, enflasyon, tekelcilik, bürokrasi gibi çeşitli sorunlarla karşı karşıya kalmıştır.

İhracatı arttırma ve ihraç mallarını çeşitlendirmeye yönelik bir ihracat politikası ve başta tahıl ürünleri olmak üzere ithalatı ikame etmeye ve azaltmaya yönelik bir üretim politikası güden Özbekistan’ın ana ihraç ürünleri pamuk, tekstil ara mamul ve tekstil mamulleri, petrol, doğalgaz, makine ekipmanı, gıda ürünleri, kıymetli metaller ve kimyasal ürünlerdir. Ana ithal malları ise makine ve ekipmanları, gıda ürünleri ve kimyasal ürünlerdir. Özbekistan, hali hazırda dünyanın beşinci büyük pamuk üreticisi ve ikinci büyük pamuk ihracatçısıdır.

Özbekistan’da yatırım ortamının gelişmesinin sağlanması için köklü yapısal reformlara ihtiyaç vardır. Döviz transferinde yaşanan gecikmeler Özbekistan’ın dış ticaretindeki en önemli sorunlardan biridir.

Diğer yandan, ülkede ekonominin liberalizasyonu çalışmaları çerçevesinde özelleştirme ve serbest bölge programları uygulanmaktadır.

Özbekistan ekonomisinin atar damarları mineral hammadde kaynaklarıdır. Petrol, doğalgaz ve maden cevherleri ile Çirçik ve Ahangaran nehirlerinden beslenen su enerjisi ülkenin en önemli ekonomik kaynaklardır. Bu sayede Özbekistan, Orta Asya'nın ana elektrik dağıtıcısıdır. Aynı zamanda ülkede yüzden fazla yer altı maden çeşidi bulunmaktadır. Özellikle altın, kömür, alüminyum ve uranyum Özbekistan'ın önemli zenginlikleri arasındadır. Altın üretiminde, Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT) ülkeleri içerisinde Rusya'dan sonra ikinci sıradadır. Özbekistan altınının niteliği dünya standardının üzerindedir.

Ağır sanayi ülke ekonomisinde önemli bir yere sahiptir. Orta Asya'daki makine sanayisinin üçte ikisi Özbekistan'dadır. Özellikle tarım makinelerinin üretiminde öncüdür. Ayrıca, uçak, elektrik vinci, güçlü transformatör ve vinçlerin üretildiği, Orta Asya'daki tek hava sanayi fabrikası da ülkede bulunmaktadır.

Özbekistan'ın diğer bir zenginliği ise pamuktur. Halk arasında ‘beyaz altın’ denilen pamuk, maden kaynakları ve petrol ile birlikte ekonominin temel taşlarındandır. Ülke pamuk üretiminde dünyada beşinci, ihracatında ise ikinci sıradadır.

Özbekistan ekonomisinin en zayıf tarafı tahıl ürünlerindeki dışa bağımlılıktır. İç üretim, ihtiyacın ancak % 25'ini karşılamaktadır. Yavaş ve yetersiz ekonomik reformlar ve yüksek enflasyon bu alandaki diğer problemlerdir. Öyle ki, 1999’da ihracat ithalatın ancak % 5ini karşılayabilmiştir.

Günümüzde Özbekistan’da birçok farklı ülkeden yatırımcıların fabrikası bulunmaktadır. Ülkenin en önemli ticari partnerleri Rusya, Ukrayna ve Çin’dir.

Eğitim
Ülkede, 2-7 yaş arası çocuklar ‘Balalar bahçesi’ denilen kreş ve anaokullarında eğitildikten sonra 3 kademeli ilk ve orta öğretim kurumlarında öğrenim görürler. Sonrasında arzu eden öğrenciler meslek okulu veya üniversiteye devam ederler.

Ülkedeki yükseköğrenim kurumlarının büyük çoğunluğu Taşkent'te bulunmaktadır. Bunların arasından Taşkent Devlet Ekonomi Üniversitesi 1920 yılında kurulmuştur. Plenahov Rus Ekonomi Akademisi, Lomonosov Moskova Devlet Üniversitesi, Kazak Devlet Üniversitesi ise Taşkent'te temsilciliği olan yabancı üniversitelerdendir.

2001 yılından itibaren yüksek eğitim hayatına başlayan öğrencilere öğrenim kredisi verilmeye başlanılmıştır. 2005 yılı göstergelerine bakıldığında yükseköğrenim alan öğrencilerin hemen hemen yarısı kız öğrencilerden oluşmaktadır.

Okullardaki eğitim dili Özbekçe, Rusça ve Karakalpakça'dır. Kazak, Tacik ve Türkmen dilleriyle de eğitim verilmektedir.

Üniversitelere devlet bütçesinden ayrılan ödeneğin dışında Avrupa Birliği projelerinden de destek gelmektedir. Özellikle tıp, teknoloji, ziraat alanlarına ciddi miktarlarda destek sağlanmaktadır. Ayrıca, Japon ve Çin hükümetleri ile yapılan anlaşmalar çerçevesinde, Özbek öğrenciler bu ülkelerde lisans ve yüksek lisans yapma olanağına sahip olmuştur.

Dış İlişkiler
Günümüzün penceresinden bakıldığında, Özbekistan dış politikasında Eylül 2001 ve Mayıs 2005 tarihlerinin önemli dönüm noktaları olduğunu söyleyebiliriz.

Eylül 2001'de, yaşadığı terörist saldırılar ardından Afganistan'ı hedef olarak gören Amerika Birleşik Devletleri, Orta Asya'da stratejik ortak arayışına girmiş ve bölge ülkeleri ile ilişkilerini geliştirmiştir. Bu bağlamda, terörist grupların çoğalmasından endişe duyan Özbekistan, Hanabad'da Amerikan üssü açılmasını kabul etmiştir. Ancak, Mayıs 2005'te Özbekistan'ın Andican kentinde, radikal muhalif bir grupla yaşanan toplumsal karışıklıklar ve yüzlerce kişinin ölümüne neden olan şiddet olayları Özbekistan hükümetinin Batı ve Amerika ile olan ilişkilerini zedelemiştir. Sonuç olarak, Kasım 2005 tarihinde Rusya ve Özbekistan arasında müttefiklik anlaşması imzalanmış ve Özbekistan Parlamentosu, ABD üssünün kapatılmasına karar vermiştir. Andican olayları, hali hazırda Şanghay İşbirliği Örgütü üyesi olan Özbekistan ile Çin'i biraz daha yakınlaştırmış, 2005 yılında iki ülke arasında ‘İşbirliği ve Dostluk Anlaşması’ imzalanmıştır.

1997 yılında Özbekistan; Gürcistan, Ukrayna, Azerbaycan ve Moldova ile birlikte bağımsızlıklarını korumak ve ekonomi, siyasi, güvenlik alanlarında işbirliği sağlamak için GUUAM adlı bir örgüt kurmuşlardır. 2005 yılında Özbekistan bu birliğin üyeliğinden de çıkmıştır.

Özbekistan Ocak 2006'da Avrasya Ekonomik İşbirliği'ne dahil olmuştur.

Son dönemde ABD ile Özbekistan ilişkilerinde yumuşamaya başlayan politikalar izlenmektedir. 2008'den itibaren ABD, Özbekistan'ın Termez kentinde bulunan askeri üssü geçici sürelerle kullanmaya başlamıştır.

Özbekistan-Türkiye İlişkileri
Türkiye, 16 Aralık 1991 tarihinde Özbekistan’ın bağımsızlığını tanıyan ilk ülke olmuş, 4 Mart 1992 tarihinde ise iki ülke arasında diplomatik ilişkiler tesis edilmiştir. İlişkilerin hukuki temelini oluşturmak amacıyla bu ülke ile 90’ın üzerinde ikili anlaşma ve protokol imzalanmış, karşılıklı çok sayıda üst düzey ziyaret gerçekleştirilmiştir.

Türkiye, kardeş Özbek halkıyla arasındaki ilişkilerin her alanda gelişmesine büyük önem vermekte ve ilişkilerdeki mevcut durgunluğun aşılması yönünde gayret göstermektedir Özbekistan, tarihi ve kültürel birikimi, stratejik konumu, doğal kaynakları ve Orta Asya nüfusunun yarısını oluşturan yaklaşık 30 milyonluk nüfusu ile bölgesel barış ve istikrar için önemli bir konumda bulunmaktadır.

2012 yılında Özbekistan ile dış ticaret hacmimiz, 450 milyon Doları ihracatımız, 813 milyon Doları ithalatımız olmak üzere 1,263 milyar Dolar olarak gerçekleşmiştir. Ancak ilişkilerdeki mevcut durgunluğun aşılmasıyla, ekonomik, ticari, yatırım, turizm, eğitim ve kültürel alandaki ilişkilerimizin gerçek potansiyelini açığa çıkaracak şekilde gelişmesi kolaylaşabilecektir. Öte yandan, Türk şirketlerinin Özbekistan’daki yatırım tutarı 1 milyar Dolar’ı aşmıştır. Türk şirketlerince Özbekistan’da üstlenilen müteahhitlik hizmetlerinin tutarı ise 2 milyar Dolar’a yaklaşmaktadır.

Özbekistan’da Türk sermayeli 579 firma ve 84 adet firma temsilciliğiyle, toplam 663 firma faaliyette bulunmaktadır. Ülkemiz, Özbekistan’da Rusya’dan sonra en fazla yabancı sermayeli firmaya sahip ikinci ülke konumundadır.